Ciemno, prawie noc (2019) — Recenzja

Opis bez spoilerów

Alicja Tabor, dziennikarka pracująca w Warszawie, wraca do rodzinnego Wałbrzycha, by zbadać sprawę zaginięć dzieci, która wstrząsnęła miastem. Oficjalnie przyjechała pisać reportaż. Nieoficjalnie — ucieka przed własnymi demonami i szuka odpowiedzi na pytania, które dręczą ją od lat. Wałbrzych, miasto o bogatej i skomplikowanej historii, wita ją atmosferą podejrzliwości i milczenia.

Film Borysa Lankosza, oparty na powieści Joanny Bator, prowadzi widza przez labirynt tajemnic — zarówno tych związanych ze śledztwem, jak i osobistych. Każdy napotkany mieszkaniec zdaje się coś ukrywać, a przeszłość miasta przebija przez fasady kamienic niczym wilgoć przez stare mury. To historia, w której granica między tym, co śledcze, a tym, co intymne, zaciera się z każdą kolejną sceną.

Klimat i atmosfera

Lankosz buduje wizualny świat, który jest kwintesencją polskiego neo-noiru. Wałbrzych w jego ujęciu to miasto cieni — dosłownie i w przenośni. Wąskie uliczki starego miasta, opuszczone budynki poniemieckie, podziemne korytarze dawnych kopalni — każda lokacja oddycha historią i tajemnicą. Zdjęcia Marcina Koszałki operują głębokim kontrastem, budując obrazy, w których ciemność jest nie tyle brakiem światła, ile obecnością czegoś, co czai się poza zasięgiem wzroku.

Paleta barw filmu jest zdominowana przez przygaszone błękity, stalowe szarości i ciepłe, ale niepokojące brązy. To świat pozbawiony jaskrawości, w którym nawet dzienne światło wydaje się filtrowane przez warstwy kurzu i wspomnień. Atmosfera gęstnieje stopniowo — Lankosz nie sięga po tanie efekty strachu, lecz buduje narastające poczucie niepokoju, które nie opuszcza widza do ostatniej klatki.

Dźwiękowa warstwa filmu jest równie dopracowana. Odgłosy miasta — skrzypienie tramwajów, echo kroków w pustych klatach schodowych, szum wiatru w opuszczonych szybach — tworzą audialny pejzaż, który jest integralną częścią narracji.

Analiza

Miasto jako postać

W „Ciemno, prawie noc” Wałbrzych nie jest jedynie scenografią — jest pełnoprawnym bohaterem z własną biografią, traumami i sekretami. Lankosz wykorzystuje wielowarstwową historię miasta — niemiecką, polską, powojennych przesiedleńców, upadku przemysłu — jako fundament dla kryminalistycznej intrygi. Tajemnice, które odkrywa Alicja, są nierozerwalnie splecione z historią miejsca, w którym wyrosła. To zabieg typowy dla najlepszego noir — gdy przestrzeń staje się metaforą stanów wewnętrznych bohaterów.

Powrót do domu jako zejście w mrok

Motyw powrotu do rodzinnego miasta ma w filmie charakter niemal mityczny. Alicja nie wraca do sielskiej krainy dzieciństwa — wraca do miejsca, które ukształtowało jej lęki i rany. Każde spotkanie z przeszłością odsłania kolejną warstwę bolesnej prawdy. Lankosz zręcznie operuje chronologią, przeplatając teraźniejszość z fragmentami wspomnień, tworząc narracyjną mozaikę, która odzwierciedla sposób, w jaki pamięć funkcjonuje naprawdę — fragmentarycznie, selektywnie i nie zawsze wiarygodnie.

Neo-noir po polsku

Film Lankosza jest jednym z najkonsekwentniejszych przykładów polskiego neo-noiru ostatnich lat. Reżyser czerpie z klasycznej tradycji gatunku — fatalistyczna atmosfera, moralna ambiwalencja, protagonistka uwikłana w sieci większe od niej samej — ale osadza te elementy w specyficznie polskim kontekście. Prowincjonalność, postkomunistyczne dziedzictwo, napięcia między tradycją a współczesnością — to wszystko nadaje filmowi niepowtarzalny charakter, odróżniający go od zachodnich wzorców gatunkowych.

Siła literackiego źródła

Proza Joanny Bator, znana z gęstości i wieloznaczności, stanowi doskonały materiał dla kina noir. Lankosz nie próbuje uprościć powieściowej złożoności — zamiast tego znajduje filmowe ekwiwalenty dla literackich zabiegów. Wielogłosowość narracji, symboliczne obrazy, dwuznaczność postaci — wszystko to zostaje przełożone na język kina z poszanowaniem dla źródła, ale bez niewolniczej wierności.