Słownik terminów — noir, thriller, kryminał
Świat kina kryminalnego posługuje się własnym językiem — pełnym zapożyczeń z angielskiego i francuskiego, terminów technicznych oraz pojęć, które na przestrzeni dekad nabrały specyficznego znaczenia. Niniejszy słownik stanowi kompendium najważniejszych terminów, z jakimi spotkasz się na łamach NoirPL oraz w dyskusjach o filmach gatunkowych. Definicje zostały napisane w kontekście kinematografii — ze szczególnym uwzględnieniem polskiego kina.
Terminy od A do Z
Antybohater
Z greckiego anti- (przeciw) + heros (bohater). Pojęcie obecne w literaturze od starożytności, w kinie spopularyzowane przez film noir lat 40.
Antybohater to główna postać dzieła filmowego, która pozbawiona jest typowych cech heroicznych — szlachetności, altruizmu czy moralnej nieskazitelności. W kinie noir antybohater jest normą, nie wyjątkiem: to może być skorumpowany detektyw, zmęczony życiem policjant lub przestępca, którego motywacje rozumiemy, choć nie pochwalamy. W polskim kinie kryminalnym archetypowym antybohaterem jest Franz Maurer z „Psów" — postać moralnie ambiwalentna, która mimo wątpliwych wyborów budzi sympatię i współczucie widza.
Cliffhanger
Z angielskiego cliff (klif) + hanger (wiszący). Termin pochodzi od XIX-wiecznych powieści w odcinkach, w których bohater dosłownie „wisiał nad przepaścią" na końcu rozdziału.
Cliffhanger to chwyt narracyjny polegający na zakończeniu sceny, odcinka lub aktu w momencie najwyższego napięcia — bez rozwiązania sytuacji. Widz pozostaje w stanie zawieszenia, zmuszony czekać na kontynuację. W serialach kryminalnych, takich jak „Wataha", cliffhanger na końcu odcinka to niemal standard gatunkowy. Dobrze skonstruowany cliffhanger nie jest jednak tanią sztuczką — wymaga, by zagrożenie było realne, a stawka na tyle wysoka, że widz nie jest w stanie powstrzymać się od sięgnięcia po kolejny odcinek.
Femme fatale
Z francuskiego femme (kobieta) + fatale (fatalna, zgubna). Archetyp obecny w mitologii i literaturze od tysięcy lat, w kinie skodyfikowany przez klasyczny film noir.
Femme fatale to postać kobieca, która posługuje się inteligencją, urokiem i seksualnością jako narzędziami manipulacji — często prowadząc bohatera do zguby. W klasycznym noir lat 40. i 50. była jednym z centralnych archetypów. Współczesne kino reinterpretuje tę postać, nadając jej większą sprawczość i psychologiczną głębię. Femme fatale nie musi być antagonistką — często jest ofiarą systemu, która nauczyła się obracać jego mechanizmy na swoją korzyść. W polskim kinie postaci o cechach femme fatale pojawiają się m.in. w filmach Smarzowskiego i Holland.
Film noir
Z francuskiego film (film) + noir (czarny). Termin ukuty przez francuskich krytyków filmowych — Nino Franka i Jeana-Pierre'a Chartiera — w 1946 roku.
Film noir to nurt w kinie, który narodził się w Hollywood lat 40. i trwał do końca lat 50., charakteryzujący się mroczną estetyką, pesymistycznym światopoglądem i złożonymi, moralnie niejednoznacznymi postaciami. Filmy noir opowiadają zazwyczaj o zbrodni, zdradzie i obsesji, a ich bohaterowie — detektywi, drobni przestępcy, zdesperowani ludzie — poruszają się w świecie pozbawonym prostych odpowiedzi moralnych. Wizualnie gatunek definiują głębokie cienie, kontrastowe oświetlenie i kompozycje kadru podkreślające alienację postaci. Więcej o technikach wizualnych piszemy w artykule o języku suspensu.
Hardboiled
Z angielskiego hard-boiled (twardo ugotowany, przenośnie: twardy, bezwzględny). Termin wywodzi się z amerykańskiej literatury pulpowej lat 20. i 30. XX wieku.
Hardboiled to styl narracyjny i estetyczny w literaturze i kinie kryminalnym, cechujący się surowym realizmem, lakonicznym językiem i brutalnym obrazem świata. Bohater hardboiled — najczęściej prywatny detektyw lub policjant — jest cyniczny, odporny na ból i rozczarowany rzeczywistością, ale kieruje się własnym wewnętrznym kodeksem moralnym. W polskim kinie elementy poetyki hardboiled odnajdziemy w filmach Pasikowskiego, gdzie dialogi są ostre i dosadne, a przemoc — pozbawiona estetyzacji. Hardboiled to nie ucieczka od przemocy, lecz jej chłodna, protokolarna rejestracja.
Kryminał
Z łacińskiego criminalis (dotyczący przestępstwa). W polszczyźnie termin funkcjonuje zarówno jako nazwa gatunku literackiego i filmowego, jak i potocznie — jako określenie więzienia.
Kryminał to gatunek filmowy i literacki, którego centralnym elementem jest przestępstwo — najczęściej morderstwo — i proces jego wyjaśniania. W odróżnieniu od thrillera, który koncentruje się na napięciu i zagrożeniu, kryminał stawia w centrum zagadkę logiczną: kto, jak i dlaczego popełnił zbrodnię. Polski kryminał filmowy ma bogatą tradycję — od adaptacji Chandlerowskich konwencji po oryginalne historie osadzone w polskich realiach. W naszych recenzjach szczegółowo omawiamy zarówno klasyczne, jak i współczesne polskie kryminały.
McGuffin
Termin spopularyzowany przez Alfreda Hitchcocka, choć jego dokładne pochodzenie jest sporne. Hitchcock definiował McGuffin jako „nic" — rzecz, która ma znaczenie dla postaci, ale nie dla widza.
McGuffin to przedmiot, informacja lub cel, który wprawia fabułę w ruch i motywuje działania bohaterów, ale sam w sobie jest nieistotny. Nie ma znaczenia, czym jest McGuffin — liczy się to, że postaci go pragną, szukają lub się o niego zabijają. W thrillerze McGuffinem mogą być tajne dokumenty, skradziony diament czy hasło dostępu — ich konkretna natura jest wymienna. Siła McGuffina polega na tym, że skupia uwagę postaci, jednocześnie pozwalając reżyserowi kierować uwagę widza na relacje, konflikty i emocje — czyli na to, co w filmie naprawdę istotne.
Neo-noir
Z greckiego neos (nowy) + francuskiego noir (czarny). Termin stosowany od lat 70. XX wieku na określenie filmów nawiązujących do klasycznego noir, ale tworzonych współczesnymi środkami.
Neo-noir to współczesna kontynuacja i reinterpretacja tradycji filmu noir. Filmy neo-noir zachowują kluczowe elementy gatunku — moralną ambiwalencję, mroczny nastrój, cynicznych bohaterów i fatalistyczną wizję świata — ale osadzają je w nowych kontekstach: współczesnych miastach, erze cyfrowej, globalnym świecie. W odróżnieniu od klasycznego noir, neo-noir korzysta z koloru, nowoczesnych technologii filmowych i odnosi się do współczesnych problemów społecznych. Polskie kino neo-noir, reprezentowane m.in. przez filmy „Ciemno, prawie noc" czy produkcje Smarzowskiego, łączy globalną estetykę gatunku z lokalnym kolorytem i specyficznie polskim doświadczeniem transformacji społecznej.
Noir
Z francuskiego noir (czarny). W kontekście kulturowym termin obejmuje szersze zjawisko niż sam film noir — odnosi się do całej estetyki i filozofii „czarnego" kina, literatury i komiksu.
Noir to szerokie pojęcie estetyczne i filozoficzne, które wykracza poza ramy pojedynczego gatunku filmowego. Obejmuje określony sposób patrzenia na świat — pesymistyczny, pozbawiony złudzeń, skoncentrowany na ciemnych stronach ludzkiej natury. Noir mówi o zdradzie, obsesji, chciwości i samotności. Estetyka noir przeniknęła do literatury, komiksu, gier wideo i muzyki. Na łamach NoirPL posługujemy się tym terminem w odniesieniu do szerokiego spektrum dzieł, które dzielą tę mroczną wrażliwość — niezależnie od medium czy epoki.
Red herring (fałszywy trop)
Z angielskiego red herring (czerwony śledź). Według legendy wędzony śledź używany był do treningu psów gończych — jego silny zapach miał odciągać je od właściwego tropu. Etymologia jest prawdopodobnie apokryficzna, ale metafora weszła na stałe do języka narracji.
Red herring to celowo wprowadzony element fabuły, którego zadaniem jest zmylenie widza lub czytelnika — skierowanie jego uwagi na fałszywy trop, podczas gdy prawdziwe rozwiązanie zagadki pozostaje ukryte. W dobrze skonstruowanym kryminale red herring jest logicznie spójny i wiarygodny — nie może wyglądać jak oszustwo, bo wtedy widz poczuje się zmanipulowany. Najlepsze fałszywe tropy działają tak, że po poznaniu prawdy widz wraca myślami do filmu i rozumie, dlaczego dał się zwieść. To kluczowy element gatunku whodunit, bez którego zagadka kryminalna traciłaby swoją mechanikę.
Slow burn
Z angielskiego slow (powolny) + burn (palenie, żarzenie). Metafora powolnego, stopniowego spalania — narastającego żaru, który w końcu wybucha płomieniem.
Slow burn to technika narracyjna polegająca na celowym spowalnianiu tempa opowieści w celu stopniowego budowania napięcia. Film typu slow burn nie oferuje natychmiastowej gratyfikacji — wymaga cierpliwości, nagradza uważność i pozwala napięciu narastać organicznie, jak temperatura w powoli rozgrzewającym się pomieszczeniu. Widz początkowo może odczuwać spokój, a nawet znużenie, ale w pewnym momencie uświadamia sobie, że jest już całkowicie pochłonięty historią. W polskim kinie slow burn mistrzowsko stosowała Agnieszka Holland. Więcej o tej technice piszemy w artykule o tempie narracji.
Suspens
Z łacińskiego suspendere (zawieszać) przez francuskie suspense. W polszczyźnie funkcjonuje w formie spolszczonej „suspens" lub oryginalnej „suspense".
Suspens to stan emocjonalnego napięcia i niepewności, który towarzyszy widzowi w oczekiwaniu na rozstrzygnięcie zagrożenia lub konfliktu. Alfred Hitchcock odróżniał suspens od zaskoczenia: zaskoczenie to bomba, która wybucha niespodziewanie; suspens to bomba, o której widz wie, że tyka pod stołem, podczas gdy bohaterowie prowadzą spokojną rozmowę. Suspens wymaga wiedzy — widz musi wiedzieć więcej niż postaci lub przynajmniej przeczuwać nadchodzące zagrożenie. O filmowych technikach budowania suspensu — montażu, dźwięku, świetle i kadrze — piszemy szczegółowo w osobnym artykule poświęconym językowi suspensu.
Thriller
Z angielskiego thrill (dreszcz, emocja). Jako nazwa gatunku filmowego używany od lat 30. XX wieku, choć korzenie sięgają XIX-wiecznej literatury sensacyjnej.
Thriller to gatunek filmowy, którego głównym celem jest wywoływanie u widza intensywnych emocji — napięcia, lęku, ekscytacji i niepewności. W odróżnieniu od kryminału, który koncentruje się na rozwikłaniu zagadki, thriller stawia widza w pozycji osoby zagrożonej — identyfikującej się z bohaterem, któremu grozi niebezpieczeństwo. Thriller może, ale nie musi, zawierać element kryminalny. Podgatunki obejmują thriller psychologiczny, polityczny, szpiegowski, prawniczy i wiele innych. Polski thriller filmowy zyskał na znaczeniu szczególnie od lat 90., kiedy transformacja ustrojowa dostarczyła twórcom bogatego materiału fabularnego.
Twist (zwrot akcji)
Z angielskiego twist (skręt, obrót). W polszczyźnie filmowej funkcjonuje zarówno w formie oryginalnej, jak i jako „zwrot akcji" lub „punkt zwrotny".
Twist to niespodziewany zwrot w fabule, który zmienia rozumienie dotychczasowych wydarzeń — zmusza widza do przewartościowania tego, co widział wcześniej. Dobry twist nie jest przypadkowy — musi być logicznie uzasadniony i osadzony we wcześniejszych scenach, tak by przy ponownym oglądaniu widz dostrzegł poszlaki, które za pierwszym razem przeoczył. Najsłynniejsze twisty w historii kina zmieniają nie tylko fabułę, ale sam sposób odbioru filmu. Właśnie dlatego ochrona przed spoilerami jest w naszym serwisie tak ważna — o czym piszemy na stronie poświęconej naszej polityce bez spoilerów.
Whodunit
Z angielskiego who done it? (kto to zrobił?) — kolokwialna forma pytania „who has done it?". Termin używany od lat 30. XX wieku, początkowo w odniesieniu do powieści kryminalnych.
Whodunit to podgatunek kryminału, w którym centralnym pytaniem jest tożsamość sprawcy zbrodni. Fabuła prowadzona jest jak łamigłówka — widz otrzymuje te same poszlaki co detektyw i ma szansę samodzielnie rozwiązać zagadkę przed filmowym finałem. Klasyczny whodunit wymaga uczciwej gry z odbiorcą: wszystkie wskazówki muszą być obecne w narracji, nawet jeśli są sprytnie zamaskowane przez fałszywe tropy. Gatunek przeżywa współcześnie renesans, czego dowodem są zarówno międzynarodowe produkcje, jak i rosnąca popularność polskich filmów i seriali kryminalnych opartych na formule „kto zabił?".